Het staat iedereen vrij om uit te komen voor zijn overtuiging en geloof. Het staat eveneens iedereen vrij om het niet eens te zijn met zijn medemens. Dat is het basisrecht van onze democratie.

Recentelijk werd dit recht misbruikt door een beperkt aantal extremisten in binnen- en buitenland die het katholicisme verwarren met enggeestigheid.  Ze hekelen het stuk van Romeo Castellucci omdat in de voorstelling het prachtige schilderij'Salvator Mundi' - dat het hoofd van Jezus voorstelt - wordt besmeurd.  De taal waarin ze het stuk verketteren is even kwetsend en aanstootgevend als de bewoordingen die ze gebruiken tegenover andersdenken, inclusief medegelovigen en zelfs priesters en bisschoppen.  Het staat in schril contrast met het genuanceerde standpunt van de Franse bisschoppen en het aartsbisdom Milaan die naar aanleiding van dit stuk oproepen voor een dialoog met de moderne cultuur.

Eerst en vooral dient opgemerkt te worden dat deze gebeurtenis plaatsvindt binnen een bepaalde context. De kunstenaar wil niet de spot drijven met het katholieke geloof, maar wil hiermee juist uitdrukking geven aan zijn eigen geloofstwijfels. Het is dus paradoxaal genoeg een stuk dat bij uitstek religieus is.

Doorheen de geschiedenis hebben kunstenaars steeds gevoelige thema's blootgelegd en discussies teweeg gebracht. Dat was zo ten tijde van Aeschylos en dat is zo vandaag.  Het is echter mijn volle overtuiging dat deze vrijheid het recht van de kunstenaar is en dat die gevrijwaard moet blijven, ook al roept de kunstenaar hiermee heftige gevoelens op.  De vraag is eerder hoe we hier als maatschappij mee omgaan.  

Kunst richt zich op zijn best tot wat er in de maatschappij gebeurt. Kunst moet niets, maar als kunst goed is, maakt ze emoties los zonder dat ze mensen moet beledigen. Kunst gaat vaak over het zoeken van antwoorden op existentiële vragen. Dat hebben we in de geschiedenis ervaren. Ik wil het daartoe niet reduceren, maar kunst moet die emotie wel kunnen oproepen.  Religie heeft veel kunst voortgebracht.  Het stuk van Castellucci is hier een voorbeeld van.

Kunst is in het recente verleden misschien wel eens te veel provocerend geweest, gericht op het effect, op het provoceren 'an sich'.  Het is waar dat de avant-garde de kunst heeft bevrijd van de plicht om alleen maar mooi te zijn. De kunst van de avant-garde toonde een realiteit die door de burgerij steeds was toegedekt. Kunst werd verbonden met kritiek, provocerende ontluistering.  Sinds een aantal decennia is dit avant-gardistisch gedachtegoed uitgehold. Maar dat betekent niet dat kunst alleen een uiting moet zijn van het schone of het vrome.  Zonder zinvolle confrontatie van ideeën, sterven die ideeën snel uit. Zonder beeldenstorm, geen beeldenrijkdom.   "D'autre part dans une société ou l'image est omnipresent, nous avons paradoxalement oublié la puissance des images" .  Dit zijn niet de woorden van een cultuurrecensent maar van Mgr Pascal Wintzer, voorzitter van het observatorium Geloof & Cultuur van de bisschoppenconferentie van Frankrijk.

Mensen mogen wel eens opstijgen uit de wereld en hem in ogenschouw nemen - daar dient de kunst voor. Als dit de bedoeling is van Castellucci heb ik daar geen enkel probleem mee, integendeel dan vervult de kunstenaar de rol die hij moet vervullen.

Het feit dat dit kan in onze samenleving is een ongelooflijke rijkdom. Het is één van de verdiensten van het hedendaagse Europa. Vrijheid van meningsuiting -waaronder de artistieke vrijheid - en vrijheid van godsdienst zijn de wezenskenmerken van onze Europese beschaving.  Periodes waarin dit niet het geval was, dat censuur de overhand had, zijn de zwarte bladzijden uit onze geschiedenis.

Als beleidsmaker én als christen zijn de vrijheid van meningsuiting en vrijheid van godsdienst voor mij onlosmakelijk met elkaar verbonden.  Cultuur moet vandaag meer dan ooit geïnterpreteerd worden. Als we niet meer met elkaar kunnen spreken, is het slechts een illusie te denken dat we er als individu sterker uitkomen.

Philip Heylen

Schepen voor Cultuur, Toerisme en Erediensten

OPINIE in De Standaard nav oproer omtrent theaterstuk in deSingel - 2 februari 2012